BES bireylerin geleceğini teminat altına almaya devam ediyor

Bireysel Emeklilik Sistemi, Mayıs 2024 tarihinde
1 trilyon lira fon büyüklüğüne ulaşarak rekor kırdı. Sistemin itici güçleri ise devlet katkısı, emeklilik yatırım fonlarının gösterdiği yüksek getiri performansı ve sayısı 1,2 milyonu aşan 18 yaş altı katılımcılar oldu.

Bireysel Emeklilik Sistemi (BES), devreye alındığı 2003 yılından bu yana büyümesini sürdürmeye devam ediyor. Sistemdeki yenilikler ve düzenlemelerle daha kapsayıcı bir yapıya ulaşan BES’te geçtiğimiz yılın ortalarında 500 milyon liralık fon büyüklüğüne ulaşılmış, 22 Mayıs 2024 tarihinde de fon büyüklüğü ikiye katlanarak 1 trilyon liraya ulaşmıştı. Emeklilik Gözetim Merkezi’nden (EGM) yayınlanan son verilere göre Bireysel Emeklilik Sistemi’nde (BES) toplam fon büyüklüğü 952,7 milyar liraya yükseldi. Toplam fon büyüklüğünün 834 milyar 464 milyon lirası katılımcılardan gelirken sistemdeki devlet katkısı 118 milyar 327 milyon lira oldu. Sistemdeki toplam katılımcı sayısı ise 9 milyon 129 bin kişiye yükseldi. Yine EGM’nin açıklamış olduğu verilere göre Otomatik Katılım Sistemi’nde (OKS) toplam fon büyüklüğü 72 milyar liraya ulaştı. Çalışan sayısının 7 milyon 324 bin olduğu OKS’de sertifika sayısı da 10 milyon 929 bin olarak kayıtlara geçti.

BES’E 18 YAŞ ALTI DOPİNGİ

Sistemin büyümesinde önemli bir role sahip olan 18 yaş altı BES, çocuklarının geleceklerini güvence altına almak isteyen aileler için iyi bir tasarruf aracı olarak öne çıkıyor. 18 yaş altı BES’te 21,6 milyar liralık toplam fon büyüklüğünün 17,2 milyar lirası katılımcılardan gelirken 4,4 milyar lirası devlet katkısından oluşuyor. Toplam sözleşme sayısı ise 1 milyon 366 bin adet. Sistemdeki katılımcıları incelediğimizde büyük çoğunluğun 0 yaş grubundan oluştuğunu görüyoruz. 0 yaş grubunda 106 bin 156 katılımcı yer alırken bu grubu 83 bin 764 katılımcı ile 1 yaş grubu takip ediyor. En az katılımcı ise 17 yaş grubunda yer alıyor (34 bin 240 kişi).

BES’TE TEMLİKLİ KREDİ DÖNEMİ

BES katılımcıları artık birikimlerini teminat göstererek kredi kullanabiliyor. 3 Haziran 2024 itibarıyla hayata geçen uygulama ile kısa süreli nakit ihtiyacının giderilmesi ve katılımcıların sistemde kalması amaçlanıyor. Böylece BES birikimleri bankalarda teminat olarak gösterilecek ve katılımcılar birikimlerini bozmadan kredi kullanabilecek. BES teminatlı kredinin avantajları ise şunlar:

• Ortalama kredi koşullarına göre daha uygun şartlarda kredi kullanabilirsiniz.
• Teminat gösterdiğiniz tutar BES hesabınızda kalmaya ve büyümeye devam eder.
• BES’te kazanılmış haklarınızı kaybetmeden finansman ihtiyaçlarınızı karşılayabilirsiniz.

Uygulamada katılımcılar sadece kendi birikimleri karşılığında kredi kullanabilecek. Mevcut bir kredinin kapatılması veya yakınının kredisi için BES birikimlerini teminat gösteremeyecek. Ayrıca üzerinde haciz olan sözleşmeler, devlet katkıları, işveren grup emeklilik sözleşmeleri, sonlanma sürecindeki sözleşmeler, emeklilik gelir planındaki sözleşmeler, aktarım sürecindeki sözleşmeler ve aktarımla gelen sözleşmeler 6 ay geçmedikçe BES teminatlı kredi kullanamayacak.

BES teminatlı kredi kullanmak isteyen BES katılımcıları, kredi almak istediği bankaya başvurusunu iletecek. Banka, talep edilen kredi için BES birikimlerinin yeterliliğini EGM’den sorgulayacak. Katılımcı, krediyi kullandığında, bankaya devredilecek tutar, emeklilik şirketi tarafından “Alacağın Devri Fonu”nda yatırıma yönlendirilecek. Peki, kredi ödenmezse ne olacak? Katılımcı eğer üst üste 2 kredi taksidini ödememişse banka, 30 günlük süre tanıyarak taksitlerini ödemesini isteyecek. Bu süre zarfında da ödeme yapılmazsa katılımcının sözleşmesi sonlandırılarak birikimleri nakde dönüştürülecek ve kredi borcu kapatılacak.

Şu an Albaraka Türk Katılım Bankası, Halkbank, Türk Ekonomi Bankası ve Türkiye İş Bankası BES teminatlı kredi vermekte. Uygulama şimdilik ihtiyaç kredileri ile sınırlı ancak uygulamanın taşıt ve konut kredilerini de kapsaması planlanıyor.

Son olarak BES teminatlı kredi kullanıldığında sistemdeki haklara ne olacağına bakalım. Alacağın devri fonuna aktarılanın dışındaki birikimlerde BEFAS’tan fon seçimi ve fon değişikliği yapılabilir, katkı payı ödenerek devlet katkısından yararlanılabilir, emeklilik planı değişikliği yapılabilir. Ancak emeklilik ve aktarım hakkı, BES birikimi karşılığında yeni kredi kullanma hakkı, kısmı ödeme hakkı ile sistemden ayrılma hakkı kullanılamıyor.

KISMİ ÇEKİŞ DÖNEMİ BAŞLIYOR

Katılımcıların eğitim, evlilik, konut alımı, doğal afet gibi konularda nakit ihtiyacı sebebiyle sistemden çıkmalarını önlemek ve sahip oldukları haklarından feragat etmek zorunda kalmamak için güvence desteği veren kısmi çekiş hakkı da 1 Temmuz itibarıyla yürürlüğe girdi. Yani katılımcı, doğal afet, evlilik, konut alımı, eğitim konularında nakit paraya ihtiyaç duyarsa, BES’teki birikimlerinden kısmen ödeme (devlet katkısı hesabındaki tutarlar hariç hesabındaki birikim tutarının %50’sine kadar olan tutarda bir ödeme) alabilme fırsatına sahip olacak. 26 Mart’ta hayata geçmesi planlanan kısmi çekiş hakkı, SEDDK tarafından hazırlanan “Bireysel Emeklilik Sisteminde Kısmen Ödeme Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik” ile 1 Temmuz tarihine ertelenmişti. Uygulamadan yararlanmak isteyen katılımcıların başvuru yapmaları için belirlenen hallerde daha önce kısmen ödeme almamış olmaları gerekiyor. Birden fazla bireysel emeklilik sözleşmesi bulunan kişilere ise sadece bir başvuru hakkı tanınıyor. Doğal afet hali hariç daha önce kısmen ödeme alanların, önceki kısmen ödeme tarihinden yeni başvuru tarihine kadar en az 5 yıl geçmiş olması şartı aranacak. Ek olarak ilk kez başvuracakların da 5 yıl sistemde olup olmadığına bakılacak. Katılımcılar ayrıca başvuru sırasında bireysel emeklilik sözleşmesinden 3 yıl ayrılmayacağına dair taahhütname imzalayacak. 3 yıllık taahhüt süresi içerisinde emeklilik, vefat veya maluliyet dışında sözleşme sonlanırsa kısmen ödeme kapsamında alınan devlet katkısı tutarı faiziyle tahsil edilecek.

İŞTE BES’İN EMEKLİLERİ

BES ile emekliliğe adım atan 290 binin üzerinde katılımcı bulunuyor. Bu emeklilerin 280 bini toplu para tercih ederken geri kalan emekliler düzenli ödeme tercih ediyor. Emeklilere toplam ödenen tutar 183 milyar liraya ulaşmış durumda. Toplu para tercih eden emeklilere 149 milyar lira ödenirken düzenli ödeme almayı tercih eden emeklilere 16 milyar lira ödeme yapıldı. Emekli olan kişilerin emekli oldukları tarihteki ortalama yaşı ise 60. Emekliler, sistemde ortalama 137 ay yani neredeyse 11 buçuk yıl kalıyor. Ek olarak emeklilik hakkı kazanmasına rağmen sistemde kalan katılımcı sayısı 306 bin kişi.

***

Türkiye Sigorta Birliği:

BES vatandaşların en önemli tasarruf ve birikim araçlarından biri

“BES, farklı kurumlarca düzenli denetlenen ve şeffaflık ilkesiyle çalışan bir sistem olarak vatandaşların en önemli tasarruf ve birikim araçlarından biri olma ve ekonominin en çok ihtiyaç duyduğu uzun vadeli yatırım kaynağı yaratma misyonunu başarıyla sürdürmeye devam ediyor.”

Bireysel Emeklilik Sistemi’nin gelişim trendi ile ilgili değerlendirmede bulunan Birlik, şunları söyledi: “Kurulduğu 2003 yılından itibaren 20 yılı aşkın süredir istikrarlı büyümesini sürdüren BES’in katılımcı sayısı Emeklilik Gözetim Merkezi’nin güncel verilerine göre 16 milyonu aşmış olup, devlet katkısı dâhil toplam fon büyüklüğü ise 1 trilyon liralık kritik eşiği yakaladı. Bu yılbaşına göre gönüllü BES tarafında katılımcı sayısı artışı %5 seviyesinde gerçekleşirken fon büyüklüğü tarafında ise %32’lik dikkate değer bir büyüme yaşandı. Fonlardaki bu büyüme hem katılımcıların katkı payı artışından hem de fonların son birkaç yılda gösterdiği yüksek performansı istikrarlı biçimde sürdürmesinden kaynaklandı. Hem katılımcı sayısında hem de fonlardaki büyümenin bu yıl da aynı ivmeyle sürmesi bekleniyor.”

‘BES BİRİKİM ALIŞKANLIĞI KAZANDIRIYOR’

Son olarak BES’in ekonomiye katkılarından bahseden Birlik, şunları söyledi: “BES, bireylere uzun vadeli birikim alışkanlığı kazandırma ve ülke tasarruflarını artırma rolü ile katılımcılarımızın menfaatlerinin en iyi şekilde korunması, getirilerinin maksimize edilmesine yönelik tüm paydaşların desteğiyle çok önemli bir görevi yerine getiriyor. BES sayesinde, bireylerin ikinci bir gelirle emeklilikte refah seviyelerinin artması hedeflenmekte. Yaş ortalaması giderek yükselen bir ülke olan Türkiye’de, başta sosyal güvenlik olmak üzere politikalar kapsamında yeni bakış açısı ve çözümlere ihtiyaç duyulduğu bir gerçek. Emeklilik döneminde gelirin aktif çalışma hayatına göre azalması nedeniyle yaşam standartlarının devam ettirilmesine destek olmak üzere BES’in bu denkleme dâhil edilmesi oldukça kritik öneme sahip. Bu kapsamda BES, farklı kurumlarca düzenli denetlenen ve şeffaflık ilkesiyle çalışan bir sistem olarak vatandaşların en önemli tasarruf ve birikim araçlarından biri olma ve ekonominin en çok ihtiyaç duyduğu uzun vadeli yatırım kaynağı yaratma misyonunu başarıyla sürdürmeye devam ediyor.”

***

AXA Türkiye Hayat ve Emeklilik Başkanı ve İcra Kurulu Üyesi Olgun Küntay:

BES ulaştığı fon büyüklüğüyle önemli bir gelişmeye imza attı

“Özel emeklilik sistemimiz 20 yıl içinde 1 trilyon liralık bir fon büyüklüğüne ulaşarak önemli bir gelişmeye imza attı. Bu büyüme trendinin arkasında devlet katkısı ve devlet katkısı oranındaki artış, OKS’nin hayata geçmesi gibi çeşitli faktörler rol oynadı.”

Özel emeklilik sisteminin 20 yıl içinde 1 trilyon liralık bir fon büyüklüğüne ulaşarak önemli bir gelişmeye imza attığını belirten AXA Türkiye Hayat ve Emeklilik Başkanı ve İcra Kurulu Üyesi Olgun Küntay, “Bu büyüme trendinin arkasında devlet katkısı ve devlet katkısı oranındaki artış, OKS’nin hayata geçmesi, sistem hakkında giderek artan farkındalık, şirketlerin hizmet kaliteleri ve fon getiri performansları gibi çeşitli faktörler birlikte rol oynadılar. Şirketimizde başlangıç aşamasında kurduğumuz modeller, BES’in yaklaşık 8 milyon katılımcı sayısına ulaşarak istikrar kazanacağını öngörüyordu. O dönem devlet katkısı ve OKS henüz gündemde değildi. Bugün, BES’in 9 milyon katılımcıya ulaşması, beklentilerin bizim hesaplamalarımıza kıyasen aşıldığını göstermektedir. Tabii, OKS başlamamış olsaydı BES katılımcı sayısının daha da yüksek bir düzeyde oluşmuş olacağını da göz önünde bulundurmalıyız” dedi.

‘18 YAŞ ALTINDA 23 MİLYON BİREY VAR’

“18 yaş altı bireylerin BES’e dâhil edilmesi, beklenen ölçüde olmasa da katılımcı sayısında belirgin bir artışa yol açmıştır” diyen Küntay, “Bu düzenleme ile 2021 yılı ortasında başlayan uygulamada bugün itibarıyla yaklaşık 1,2 milyon ilave katılımcı yer almaktadır. 18 yaş altı uygulamasına yönelik olarak devlet katkısının 10 yılda hak edilmesi gibi ek düzenlemeler ile bu alanda daha hızlı bir büyüme yakalanabilir. Hemen bütün araştırmalar özel emeklilik sisteminde en öne çıkan özelliğin devlet katkısı olduğunun altını çiziyor. 18 yaş altı nüfusun 23 milyon kişi mertebesinde olduğunu düşünürsek buradaki potansiyeli daha net görebiliriz. Genç yaşta tasarruf yapmaya başlayan bireyler, uzun vadede finansal okuryazarlık ve tasarruf bilinci anlamında farklı bir noktada konumlanıyorlar. Bu durum, toplumda genel tasarruf alışkanlıklarını güçlendirme konusunda da fayda sağlayacaktır” ifadelerini kullandı.

‘BU YOLCULUKTA OKS’NİN ÖNEMİ BÜYÜKTÜ’

Küntay, son olarak Otomatik Katılım Sistemi’nin ikinci basamak emeklilik sistemine dönüştürülmesi hakkında şu yorumda bulundu: “2017 yılında hayatımıza giren OKS’nin özel emeklilik yolculuğumuzda çok önemli bir yeri oldu. Yeterince hazırlık yapılmadan ve işveren katkısı bulunmaması gibi bir eksiklik ile girilmiş olmasına rağmen bugün ulaşılan 7 milyon kişi üzerindeki katılımcı, sistemin etkisini ortaya koyuyor. TES ile işveren katkısının sisteme dâhil edilmesi ve şu anda tamamen serbest olan çıkışların belirli şartlara bağlanması beklenmektedir. Böyle bir model, katılımcı sayısı ve fon büyüklüğünü hızlı bir şekilde artırarak yaratacağı tasarruf hacmi ile hem bireylerin finansal güvenlikleri hem de genel ekonomi için olumlu sonuçlar doğuracak, özel emeklilik sistemimizin etkinliğini ve kapsayıcılığını artıracaktır.”

***

AgeSA Hayat ve Emeklilik Genel Müdürü Fırat Kuruca:

BES önemli araçlarından BES güçlü büyümesini önümüzdeki dönemde de devam ettirecek

“BES, kurulduğu günden bu yana hem özel sektörün girişimleri hem de kamunun destekleri ile büyümeye devam ediyor. BES’i desteklemek amacıyla hayata geçirilen kısmi çekiş ve BES birikimini teminat göstererek kredi kullanabilme gibi uygulamalar sayesinde BES’in güçlü büyümesini önümüzdeki dönemde de devam ettirmesini bekliyorum.”

2024 yılının başından bu yana sisteme 400 binden fazla yeni katılımcının dâhil olduğunu söyleyen AgeSA Hayat ve Emeklilik Genel Müdürü Fırat Kuruca, BES’in gelişim trendiyle ilgili şunları söyledi: “Bireysel Emeklilik Sistemi, kurulduğu günden bu yana hem özel sektörün girişimleri hem de kamunun destekleri ile istikrarlı bir şekilde büyümeye devam ediyor. Özellikle son dönemde hayata geçirilen yeni düzenlemeler ve bireylerin BES ile ilgili farkındalığının artması ile hem sisteme giren yeni katılımcı sayısında hem de toplam fon büyüklüğünün gelişiminde önemli yol kat edildi. Geçen yıl Haziran ayında 500 milyar lira seviyesinde olan toplam fon büyüklüğü, bu yıl 1 trilyon lirayı aşmış durumda. Bu güçlü büyümede, BES fonlarının enflasyonun üzerinde getiri performansı ve başka hiçbir yatırım aracında bulunmayan %30 devlet katkısı sayesinde BES’in önemli bir tasarruf aracı olarak görülmesi oldukça etkili oldu. Ayrıca, BES’e olan güvenin ve toplumun tasarruf bilincinin artması, sisteme dâhil olan katılımcı sayısının artmasını da sağladı. Bireysel Emeklilik Sistemi’ni desteklemek amacıyla hayata geçirilen kısmi çekiş ve BES birikimini teminat göstererek kredi kullanabilme gibi uygulamalar sayesinde BES’in güçlü büyümesini önümüzdeki dönemde de devam ettirmesini bekliyorum. Elbette Bireysel Emeklilik Sistemi’nin güçlenmesi, ekonomimizin gelişiminde çok önemli bir yer kaplıyor. BES’teki uzun vadeli, sürdürülebilir tasarruf yapısı, piyasaların büyümesini desteklerken bireylerin emeklilik döneminde de refah içinde yaşamasında büyük bir rol oynuyor. Bu bakımdan BES, Türkiye’nin hem ekonomik hem de sosyolojik gelişiminde önemli bir yapı taşını oluşturuyor. Ayrıca, devlet katkısının %30’a çıkarılması, 18 yaş altı katılımcıların sisteme dâhil edilmesi ve emeklilik fonlarının çeşitliliğinin artması ve yüksek performansı gibi sektörü büyüten gelişmeler, yeni teşvikler ve düzenlemelerle hem sistemin hem de sektörün daha da büyüyeceğini öngörüyoruz.”

‘BES KALKAN ETKİSİ GÖSTERİYOR’

“Rakamlara ve istatistiklere baktığımızda BES gerçekten de zor zamanlar için bir kalkan etkisi oluşturuyor” diyen Kuruca, “18 yaş altı çocuklarımızın da sisteme katılmasıyla birlikte 21 yıldır büyümesini sürdüren BES, ailelerin bütçelerine göre belirleyeceği aylık katkı payı tutarları ve %30 devlet katkısı avantajıyla çocukların geleceğini güvence altına alıyor. Erken yaşta birikim imkânı sunan bu sistem, finansal okuryazarlığın daha erken yaşlarda öğrenilmesi adına da çok kıymetli. Emeklilik Gözetim Merkezi’nin verilerine göre 18 yaş altı BES’te sözleşme sayısı 3 yılda 1,3 milyonu, birikim tutarı ise 20 milyar lirayı aşmış durumda. Çocuklarımızın hayatları boyunca karşılaşabilecekleri tüm olumsuzlukları ve zorlukları ortadan kaldıracak sihirli değneğimiz maalesef yok. Ancak onları BES’e dâhil ederek geleceğe güvenle bakmalarına destek olmak mümkün. Bu nedenle 18 yaş altı BES’e olan ilginin gün geçtikçe artacağını düşünüyorum. 18 yaş altı grubuna yönelik hedefimiz daha fazla çocuğumuzun sisteme dâhil olması. Bu sayede hem geleceklerine yatırım yapmış olacaklar hem de tasarruf bilincine kavuşmuş olacaklar. Sisteme erken yaşta dâhil olunduğunda katılımcıların en önemli endişelerinden biri de birikimlerine emeklilik döneminden önce ihtiyaç duymaları halinde ne yapacaklarıydı. Bu yıl devreye alınan kısmi çekiş hakkı ile bu çekince de giderilmiş oldu. Yeni teşvikler ve düzenlemelerle önümüzdeki dönemde BES’e olan ilginin ve 18 yaş altı BES katılımcı sayısının katlanarak artacağını, sistemin de sektörümüzün de daha da büyüyeceğini öngörüyoruz” şeklinde konuştu.

‘TES SİSTEMİ BÜYÜTECEK’

Tamamlayıcı Emeklilik Sistemi (TES ) ile BES’in büyüme potansiyelinin artacağını, tabana yayılacağını ve sürdürülebilir bir büyüme sağlayacağını belirten Kuruca, sözlerine şu şekilde devam etti: “Bunun gerçekleşebilmesi için hem kamu hem özel sektör hepimize sorumluluk düşüyor. Öncelikle TES’in, hem işverene hem de çalışana katkısının anlatılması için tüm paydaşların dâhil olduğu, topyekûn bir iletişime ve gündem yönetimine ihtiyaç var. Doğru bir iletişim planıyla; OKS’nin işveren katkısı da eklenerek TES’e dönüştüğünü anlatmak, OKS döneminde beklenen seviyede sağlanamayan farkındalığı ve katılımcı teşvikini sağlamak büyük önem taşıyor. Sosyal güvenlik sisteminin gittikçe zorlandığı bugünlerde TES’in ikinci bir emeklilik olduğunu anlatmak, emeklilik döneminde de refah seviyesini artırmayı amaçladığını vurgulamak gerekiyor. Zorunlu haller haricinde, çıkış ve cayma taleplerinin de belli şartlara bağlanması TES’in başarısında önemli. Burada tüm yasal çerçevenin yeterince güçlü olması ve devlet kurumlarının kapsamlı bir sistem kurgusu için yasa koyucu eli ile görevlendirilmesi gerekiyor. Aynı zamanda BES’teki fon çeşitliliğinin TES’te de olması, sistemin teknolojik alt yapısının SGK-EGM-emeklilik şirketi-işveren ve çalışan paydaşlarında şeffaf, izlenebilir ve kontrol edilir olması önemli faktörler arasında. Eğer belirttiğimiz tüm etkenleri hayata geçirirsek potansiyel olarak TES’in ilk yılının sonunda 20-25 milyon arası bir katılımcının sisteme gireceğini söyleyebiliriz. 20 milyon çalışan için minimum ücret olarak asgari ücreti baz aldığımızda ve asgari ücretin %5 kadar aylık katkı yapılacağını düşündüğümüz senaryoda yıllık katkı payı 240 milyar lira civarlarında olabilir. Asgari ücretin üzerinde katkı yapıldığı senaryoda buradaki katkı payı daha da artacaktır.”